Ogród, którego można dotknąć, powąchać i posłuchać. Jak urządzić własny ogród sensoryczny?

Czym jest ogród sensoryczny?

Ogród sensoryczny projektuje się tak, aby angażował kilka zmysłów jednocześnie. Znaczenie mają więc nie tylko kolory kwiatów i układ rabat, ale również zapach roślin, faktura liści, szum traw, dźwięk wody czy możliwość spróbowania ziół i owoców. Takie ogrody często powstają przy szkołach, placówkach terapeutycznych i przestrzeniach publicznych, ale tę samą zasadę można wykorzystać przy zwykłym domu.

Ich wykorzystanie w terapii ma również podstawy badawcze. W badaniu opublikowanym w 2020 roku w „Therapeutic Recreation Journal” cztery osoby z demencją przez 12 tygodni korzystały kolejno z wewnętrznego i zewnętrznego ogrodu sensorycznego, w którym rośliny dobierano tak, aby pobudzały różne zmysły. Badacze odnotowali tendencję do zmniejszenia pobudzenia i poprawy jakości życia uczestników. Podobne wyniki uzyskano we wcześniejszym badaniu mieszkańców ośrodka opieki z demencją. Po udostępnieniu im ogrodu terapeutycznego średnia ocena jakości życia wzrosła o nieco ponad 10 proc., wskaźnik depresji spadł w podobnym stopniu, a wynik dotyczący pobudzenia zmniejszył się niemal o połowę.

W przydomowym ogrodzie nie trzeba jednak odtwarzać przestrzeni terapeutycznej. Wystarczy połączyć rośliny o różnych zapachach i fakturach, zmienne nawierzchnie, elementy wydające delikatne dźwięki oraz spokojne miejsce do siedzenia. Dzięki temu ogród można poznawać nie tylko wzrokiem, lecz również poprzez dotyk, zapach, słuch i smak.

Jak zaplanować ogród sensoryczny przy domu?

Plan dobrze rozpocząć od miejsc, w których domownicy najczęściej przebywają. Rośliny pachnące przydadzą się przy tarasie i ławce, gatunki o ciekawych liściach można posadzić przy ścieżce, a trawy wydające dźwięk na wietrze sprawdzą się tam, gdzie ich ruch będzie dobrze widoczny z miejsca wypoczynku.

Na małej działce wystarczy nawet kilka metrów rabaty biegnącej wzdłuż tarasu. Większa przestrzeń pozwala poprowadzić ścieżkę między roślinami i stworzyć po drodze kilka punktów, które zachęcają do zatrzymania się, dotknięcia liści albo zerwania zioła.

Istotne jest również tempo zwiedzania takiego ogrodu. Jeśli wszystkie mocno pachnące, kolorowe i szeleszczące rośliny trafią na jedną rabatę, trudno będzie skupić uwagę na którejkolwiek z nich. Lepszy efekt daje rozłożenie bodźców w różnych częściach działki.

Najlepsze rośliny i miejsca sadzenia do ogrodu sensorycznego

Zapach jest szczególnie łatwy do wykorzystania, ponieważ wystarczy odpowiednio wybrać miejsce dla kilku znanych roślin. Lawenda, mięta, melisa, tymianek czy rozmaryn uwalniają aromat po samym dotknięciu liści. Lilaki, jaśminowce i część róż pachną podczas kwitnienia bez żadnej ingerencji.

Najlepiej umieszczać pachnące rośliny blisko miejsc, w których się chodzi lub siedzi. W praktyce oznacza to okolice drzwi tarasowych, ścieżki, ławki albo stołu ogrodowego. Zapach mięty posadzonej w odległym rogu posesji będzie miał niewielkie znaczenie dla codziennego korzystania z ogrodu.

Przy wyborze gatunków trzeba uwzględnić stanowisko i warunki glebowe. Lawenda potrzebuje dużo słońca i przepuszczalnego podłoża, podczas gdy mięta dobrze radzi sobie również w mniej nasłonecznionych miejscach. Miętę wygodnie uprawiać w pojemniku, ponieważ silnie się rozrasta.

Rośliny można wykorzystać podwójnie w ogrodzie sensorycznym ze względu na ich zapach, ale także różnorodność faktur. Czyściec wełnisty ma miękkie, pokryte włoskami liście, funkie tworzą duże, wyraźnie unerwione blaszki liściowe, a trawy ozdobne efektownie powiewają na wietrze.

Takie rośliny dobrze sadzić przy krawędzi rabaty. Można wtedy dosięgnąć ich bez wchodzenia między pozostałe nasadzenia. Ma to szczególne znaczenie w ogrodach używanych przez dzieci oraz osoby starsze.

Roślin przeznaczonych do częstego dotykania nie powinno się wybierać przypadkowo. Przy ścieżkach i miejscach wypoczynku lepiej unikać gatunków silnie drażniących, kolczastych oraz takich, których kontakt ze skórą może powodować problemy. Jeśli ogród ma być używany przez małe dzieci, trzeba również sprawdzić toksyczność wszystkich łatwo dostępnych roślin.

Kojące źródła dźwięków w ogrodzie

Dla pełni sensorycznego doznania, warto zrezygnować z radia i głośników oraz posłuchać odprężających dźwięków otoczenia. Wysokie trawy poruszają się przy wietrze, liście drzew szeleszczą, a kwitnące rośliny przyciągają cicho brzęczące owady.

Przy większej działce można dodać niewielkie źródło, poidełko z przepływem wody albo fontannę z zamkniętym obiegiem. Umieszczenie jej obok miejsca siedzącego sprawi, że dźwięk będzie słyszalny podczas odpoczynku, zamiast ginąć gdzieś na końcu ogrodu.

Głośność ma znaczenie. Duża kaskada może zdominować niewielki ogródek, podobnie jak kilka dzwonków zawieszonych obok siebie. W przestrzeni przeznaczonej do odpoczynku lepiej działają spokojne, powtarzalne odgłosy.

Wygodne miejsce do podziwiania gotowego ogrodu sensorycznego

Ogród sensoryczny ma najlepszy wpływ na nas wtedy, gdy można spędzić w nim więcej niż kilka minut. Miejsce wypoczynku dobrze więc zaplanować wśród roślin, a nie na całkowicie odseparowanym tarasie.

Przy niewielkiej powierzchni można ustawić ławkę pomiędzy rabatami. Przy większym tarasie sprawdzą się sofy ogrodowe ustawione tak, aby siedząc, mieć w zasięgu wzroku trawy, kwitnące rośliny i fragment ogrodu przyciągający ptaki lub owady. Pachnące gatunki można posadzić w donicach przy bokach mebla, zamiast zastawiać nimi przejście.

Na stronie https://focusgarden.pl/sofy-ogrodowe można obejrzeć przykładowe sofy ogrodowe, które wpasują się w nasz ogród sensoryczny.

Ważna jest również perspektywa osoby siedzącej. Niska rabata widziana z krzesła prezentuje się zupełnie inaczej niż podczas spaceru. W pobliżu strefy wypoczynkowej dobrze więc łączyć rośliny o różnej wysokości: niskie zioła i byliny z wyższymi trawami, krzewami albo niewielkimi drzewami.

Jadalna część ogrodu angażuje smak i zapach

Ogród sensoryczny może częściowo pokrywać się z zielnikiem albo warzywnikiem. Poziomki, porzeczki, pomidorki koktajlowe oraz zioła pozwalają korzystać z ogrodu także poprzez smak. Przy tarasie szczególnie wygodne są donice z bazylią, tymiankiem, szczypiorkiem czy miętą, ponieważ podczas gotowania można sięgnąć po nie bez chodzenia na drugi koniec działki.

W ogrodzie, w którym z roślin mają korzystać dzieci, jadalne gatunki powinny znajdować się w wyraźnie określonej i najlepiej odseparowanej części. Ułatwia to nauczenie dziecka, po które liście i owoce można samodzielnie sięgać.

Doznania smakowe zmieniają się też w ciągu sezonu. Wiosną pojawiają się pierwsze zioła, latem owoce jagodowe i pomidory, jesienią jabłka czy późniejsze odmiany malin. Dzięki temu ogród wygląda i smakuje inaczej podczas kolejnych miesięcy.

Jak wykorzystać ścieżki w ogrodzie sensorycznym?

Do ogrodu można wprowadzić również różne faktury nawierzchni. Drewno, kamień, żwir i trawnik dają zupełnie inne odczucia podczas chodzenia, a zmiana nawierzchni pomaga dodatkowo zaznaczać kolejne części działki.

Nie trzeba przy tym tworzyć specjalnego toru z kilku rodzajów materiałów ułożonych obok siebie. Na zwykłej posesji bardziej naturalnie wygląda przejście z tarasu na kamienną ścieżkę, a później na trawnik lub nawierzchnię żwirową.

Jeżeli ogród ma być wygodny również dla osoby poruszającej się o lasce, z balkonikiem lub na wózku, główne ciągi komunikacyjne powinny pozostać równe, stabilne i odpowiednio szerokie. Elementy sensoryczne można wtedy skoncentrować po bokach trasy.

Ogród sensoryczny nie musi zajmować całej działki

Najłatwiej zacząć od jednego miejsca. Może nim być fragment rabaty przy tarasie z lawendą, miękkim czyśćcem i poruszającą się na wietrze trawą. Obok wystarczy ustawić siedzisko i donicę z ziołami.

Później można rozwijać kolejne części ogrodu: dodać krzew owocowy, małe źródło wody, rośliny przyciągające zapylacze albo ścieżkę prowadzącą do spokojniejszej części posesji.

Właśnie takie stopniowe komponowanie sprawdza się na prywatnej działce najlepiej. Ogród zmienia się wraz z porami roku, rośliny rosną, część trzeba przesadzić, a dopiero podczas codziennego korzystania widać, gdzie naprawdę przydaje się intensywny zapach, szum traw czy miejsce, w którym można usiąść i obserwować otoczenie.